Error
  • Error loading feed data.

Το μέλλον των ηλεκτρονικών βιβλίων (e-books) στις συλλογές των Βιβλιοθηκών. Διεθνές Συνέδριο για το Μέλλον του Βιβλίου, ΥΠΠΟ, Ελληνική Προεδρεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αθήνα - 7/4/2003

Article Index
Το μέλλον των ηλεκτρονικών βιβλίων (e-books) στις συλλογές των Βιβλιοθηκών. Διεθνές Συνέδριο για το Μέλλον του Βιβλίου, ΥΠΠΟ, Ελληνική Προεδρεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αθήνα - 7/4/2003
Page 2
Page 3
All Pages





ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΩΝ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ (e-books) ΣΤΙΣ ΣΥΛΛΟΓΕΣ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΩΝ

 

Πολύς λόγος γίνεται για τα "Ηλεκτρονικά βιβλία" ή "e-books" και τους "Αναγνώστες ηλεκτρονικών βιβλίων" (ebook Readers). Παρά τις συζητήσεις και τις αισιόδοξες εκτιμήσεις, ο αριθμός των συσκευών ανάγνωσης ηλεκτρονικών βιβλίων που έχουν πουληθεί είναι περιορισμένος, και αυτό μάλιστα τη στιγμή που παρουσιάστηκαν στην αγορά διάφοροι αναγνώστες, όπως ο 'Microsoft Reader", ο οποίος μετατρέπει το PC σε e-book αναγνώστη, το Acrobat της Adobe και άλλα προϊόντα ανάγνωσης ηλεκτρονικών βιβλίων.

Παραδοσιακοί εκδότες και on-line βιβλιοπωλεία, όπως Amazon.com, Barnes & Noble (http://www.barnesandnoble.com/) κ.ά., ξεκίνησαν εμπορικές προσπάθειες δημιουργίας υλικού για ηλεκτρονική διανομή. Έτσι, εμφανίστηκαν νέοι παίκτες στην αγορά, όπως Peanut Press (http://www.peanutpress.com/), Netlibrary (http://www.netlibrary.com/) Questia Media (http://www.questia.com/) και άλλοι, που υποσχέθηκαν τη δημιουργία μεγάλων εμπορικών βιβλιοθηκών ψηφιακών βιβλίων.

Επίσης, οι συγγραφείς διερευνούν τα ηλεκτρονικά βιβλία ως νέα μέσα προσέγγισης του αναγνωστικού κοινού, γεγονός που δυνητικά μπορεί να σημαίνει την επαναδιαμόρφωση των οικονομικών σχέσεων που σχετίζονται με την έκδοση των βιβλίων. Είναι γνωστό το παράδειγμα του συγγραφέα Stephen King ο οποίος εξέδωσε τη νουβέλα του "Riding the Bullet", μόνο για ηλεκτρονική αποθήκευση (down load), αρχικά δωρεάν και εν συνεχεία με μικρή συνδρομή.

Όλα αυτά οδήγησαν σε συμπεράσματα για τη δημιουργία μιας αγοράς δισεκατομμυρίων Ευρώ, τα οποία δεν φαίνεται να επιβεβαιώνονται στην πράξη.

Οι αναγνώστες δυσκολεύονται να αντιληφθούν το μέλλον του βιβλίου στην ψηφιακή εποχή. Πολλοί έχουν την αντίληψη ότι, κατά κάποιον τρόπο, η ταχύτατη ανάπτυξη της τεχνολογίας θα σημάνει το τέλος του τυπωμένου βιβλίου, τουλάχιστον για πολλές από τις χρήσεις που έχει αυτό σήμερα. Η άποψη αυτή ενισχύεται από διηγήματα επιστημονικής φαντασίας, τα οποία καταλήγουν στην άποψη ότι το τυπωμένο βιβλίο εξαφανίζεται από την τεχνολογία. Εκείνο που θέλω να τονίσω είναι ότι αυτό που πραγματικά συμβαίνει είναι πολύ πιο σύνθετο από την εμφάνιση ενός νέου είδους ηλεκτρονικής συσκευής ή ενός νέου τρόπου προώθησης των βιβλίων μέσω αυτών των συσκευών.
Τα χρονικά όρια αυτής της παρουσίασης δεν μου επιτρέπουν να αναφερθώ στο δίλημμα που τίθεται συχνά: τυπωμένο ή ηλεκτρονικό βιβλίο;.

Πιστεύω χωρίς αμφιβολία ότι και τα δύο μπορούν να συνυπάρχουν για μεγάλο χρονικό διάστημα και ότι το κάθε ένα θα εξακολουθήσει να έχει το δικό του ακροατήριο και το δικό του εμπορικό μέλλον.

Για μένα τα πραγματικά ζητήματα είναι περισσότερο θεμελιώδη:

  • Πώς αντιλαμβανόμαστε τα βιβλία στην ψηφιακή τους μορφή και πώς αυτά θα συμπεριφερθούν στο μέλλον;
  • Πώς θα μπορούμε να τα χρησιμοποιούμε, να τα δανείζουμε και να κάνουμε αναφορές σε αυτά;
  • Ειδικότερα, πιο σημαντικό είναι το εξής: ποιες είναι οι προσδοκίες μας για την αντίσταση και τη μονιμότητα της ανθρώπινης επικοινωνίας, όπως αυτή συντελείται μέσω των βιβλίων, καθώς θα εισερχόμαστε στον ψηφιακό κόσμο;

O τρόπος σκέψης μας θα συνεχίσει να κυριαρχείται από τις πρακτικές, τα επιχειρησιακά μοντέλα των εκδοτικών επιχειρήσεων και τις σχέσεις ανάμεσα σε εκδότες, συγγραφείς και αναγνώστες όπως επίσης και από τις πολιτισμικές πρακτικές, τις προσδοκίες των αναγνωστών/καταναλωτών, τα νομικά πλαίσια και τους κοινωνικούς κανόνες που σχετίζονται με τα βιβλία ή θα απορρίψουμε όλες αυτές τις πρακτικές και στη θέση τους θα εγκαταστήσουμε άλλες από άλλους χώρους, όπως για παράδειγμα τα μοντέλα διακίνησης της μουσικής;

Εκτιμώ ότι αυτά είναι ερωτήματα για τα οποία πρέπει να υπάρξει ένας σε βάθος προβληματισμός από όλους τους εμπλεκόμενους φορείς: εκδότες, συγγραφείς, βιβλιοθήκες, αναγνώστες και όχι να απαντηθούν απλώς σαν αποτελέσματα των αλλαγών που συντελούνται στις τάσεις της αγοράς και της τεχνολογίας.

Μερικά από τα ζητήματα που επηρεάζουν το μέλλον των ηλεκτρονικών βιβλίων και συνακόλουθα τη δυνατότητα ένταξής τους στις συλλογές των Βιβλιοθηκών είναι:

  • Η ύπαρξη ή όχι ικανού αριθμού βιβλίων σε ηλεκτρονική μορφή ( Ύπαρξη ψηφιακού περιεχομένου).
  • Η καθιέρωση προτύπων για το χρησιμοποιούμενο λογισμικό και τον εξοπλισμό πρόσβασης και χρήσης τους. ( HTML, XML, PDF, Metadata, ADA compliance). To καλύτερο θα ήταν τα ebooks να μην εξαρτώνται από το χρησιμοποιούμενο λογισμικό και εξοπλισμό.

  • Η διαχείριση των ψηφιακών δικαιωμάτων (DRMS), τα οποία θα εξασφαλίζουν τον έλεγχο των πνευματικών δικαιωμάτων κατά την χρήση, εκτύπωση, μεταγραφή, κ.ά. των ηλεκτρονικών βιβλίων.

  • Η δυνατότητα πρόσβασης από ένα ή περισσότερους χρήστες.

  • Η δυνατότητα αρχειοθέτησής τους και χρήσης τους για μεγάλα χρονικά διαστήματα.
  • Η καθιέρωση νέων διαδικασιών με τις οποίες θα διαχειριστούμε την καταγραφή και διάσωση της πολιτισμικής και πνευματικής μας κληρονομιάς σε ηλεκτρονική μορφή.
  • Η ανασυγκρότηση των οικονομικών σχέσεων των εκδοτών και των συγγραφέων.
  • Η ανάγκη συνεχούς προσαρμογής και μεταγραφής του ηλεκτρονικού υλικού σύμφωνα με τις τεχνολογικές εξελίξεις.
  • Ο πραγματικός χρόνος ζωής των μέσων αποθήκευσης.    



Τα ηλεκτρονικά βιβλία και οι συσκευές ανάγνωσής τους δημιουργούν μερικά πολύ σοβαρά ζητήματα για τις Βιβλιοθήκες. Είναι δύσκολο να ξεχωρίσουμε τα ζητήματα που σχετίζονται ειδικά με τα αυτοτελή ψηφιακά βιβλία και τα μηχανήματα ανάγνωσής τους από αυτά που είναι συνυφασμένα με τις πληροφοριακές πηγές οι οποίες είναι προσβάσιμες on-line μέσω του διαδικτύου. Όταν τα ψηφιακά βιβλία περιέχουν σημαντικές επιστημονικές εργασίες, οι Βιβλιοθήκες-ιδιαίτερα οι ερευνητικές-δεν έχουν πολλές εναλλακτικές λύσεις, καθώς πιέζονται από τους χρήστες τους να εξασφαλίσουν πρόσβαση με κάθε τρόπο και κόστος. Βέβαια, στις περιπτώσεις που θα υπάρχει έντυπη και ηλεκτρονική μορφή, μπορούν να επιλέξουν την απόκτηση της έντυπης αντί της ηλεκτρονικής ( ή και τις δύο). Αλλά τι γίνεται όταν υπάρχει μόνο η ηλεκτρονική μορφή;

Η εξασφάλιση δικαιωμάτων χρήσης (License) ηλεκτρονικών βιβλίων προκαλεί τα ίδια ερωτήματα με αυτά που προκαλεί η πρόσβαση και χρήση του ηλεκτρονικού περιεχόμενου γενικώς.

Για παράδειγμα, η Βιβλιοθήκη θα εξασφαλίζει άδεια πρόσβασης και χρήσης μόνο από τους σταθμούς εργασίας που θα είναι εγκατεστημένοι εντός της Βιβλιοθήκης ή θα δίνεται η δυνατότητα για πρόσβαση από τους χρήστες της, όπου και εάν αυτοί ευρίσκονται; Το κόστος χρήσης και πρόσβασης θα υπολογίζεται με βάση τον αριθμό των ταυτόχρονων χρηστών, με βάση τον αριθμό των δυνητικών χρηστών της Βιβλιοθήκης ή από άλλους παράγοντες; Οι παραδοσιακές λειτουργίες του δανεισμού στους χρήστες της Βιβλιοθήκης ή του διαδανεισμού μεταξύ βιβλιοθηκών θα επιτρέπονται, και αν ναι, με ποιον τρόπο και κάτω από ποιες προϋποθέσεις; Οι όροι των αδειών χρήσης και πρόσβασης θα αναγνωρίζουν τις παραδοσιακές αξίες που διέπουν τη λειτουργία των βιβλιοθηκών και της εκπαίδευσης, όπως για παράδειγμα την ελευθερία του λόγου και της έρευνας, την ελευθερία πρόσβασης στην πληροφορία κ.ά.; Θα υπάρχουν οι προϋποθέσεις που θα εξασφαλίζουν την ένταξη και διατήρηση του ψηφιακού υλικού στις συλλογές της, εφόσον η Βιβλιοθήκη θα επιθυμεί κάτι τέτοιο;

Στην περίπτωση που το περιεχόμενο των ηλεκτρονικών πηγών ενδιαφέρει αποκλειστικά τις Βιβλιοθήκες, δίνει σε αυτές τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης των όρων χρήσης και πρόσβασης. Ήδη αυτό γίνεται. Για παράδειγμα, στα επιστημονικά περιοδικά που εκδίδονται σε ηλεκτρονική μορφή οι Βιβλιοθήκες, είτε η καθεμία μόνη της είτε συχνότερα συγκροτώντας κοινοπραξίες, διαπραγματεύονται τους όρους πρόσβασης και χρήσης.

Το πρόβλημα δημιουργείται στην περίπτωση του ηλεκτρονικού υλικού για τη χρήση του οποίου οι Βιβλιοθήκες αντιπροσωπεύουν μικρό μόνο μέρος της αγοράς, ώστε να μπορέσουν να τύχουν της προσοχής των εκδοτών σε διαπραγματεύσεις αδειών χρήσης. Στην περίπτωση αυτή, οι Βιβλιοθήκες πρέπει να αποφασίσουν για το εάν μπορούν να δεχθούν τους όρους χρήσης οι οποίοι ισχύουν για τους συνηθισμένους καταναλωτές/ αναγνώστες.

Έχω την αίσθηση ότι στην περίπτωση των e-books οι Βιβλιοθήκες πρέπει να αποφασίσουν κατ' αρχήν για το εάν θα τα αντιμετωπίσουν όπως τα έντυπα βιβλία, δηλαδή με τη χρήση μιας συσκευής ανάγνωσης ανά τίτλο/ ους e-book, ή θα τα αντιμετωπίσουν με την πρακτική της άδειας χρήσης μιας τοποθεσίας στο Internet.




Οι Βιβλιοθήκες είναι αναμενόμενο να θέλουν να μεγιστοποιήσουν την πρόσβαση με το ελάχιστο για αυτές κόστος, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τις επιδιώξεις των εκδοτών. Ως εκ τούτου, απαιτούνται διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο μερών για την εξεύρεση ενός μοντέλου συνεργασίας, το οποίο θα διασφαλίζει με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τα συμφέροντα τόσο των εκδοτών όσο και των Βιβλιοθηκών.

Σημαντικό πρόβλημα στη συνεργασία αυτή αποτελούν τα διαφορετικά πρότυπα (Standars) που εφαρμόζονται ή δεν εφαρμόζονται ακόμη τόσο στις συσκευές ανάγνωσης όσο και στα e-books. Όσο θα συνεχίζεται η κατάσταση αυτή, τόσο θα δυσκολεύονται οι Βιβλιοθήκες να εντάσσουν τα e-books στις συλλογές τους για χρήση. Είναι άμεσης προτεραιότητας η υιοθέτηση προτύπων τα οποία θα τυποποιούν όλα τα σχετικά με τη διακίνηση και χρήση των ηλεκτρονικών Βιβλίων.

Εάν εξασφαλιστούν κατάλληλα σχήματα τιμολόγησης, τα ψηφιακά βιβλία που απευθύνονται στις συσκευές ανάγνωσης e-books μπορούν να προσφέρουν πολλά στις βιβλιοθήκες και τους χρήστες τους. Βέβαια, στην προσπάθεια για πιο αποτελεσματικές υπηρεσίες, δεν πρέπει να μας διαφεύγουν τα πολιτιστικά χαρακτηριστικά και η αποστολή της Βιβλιοθήκης απέναντι στην κοινωνία. Για παράδειγμα, δεν πρέπει να μας διαφεύγει η σημασία που θα έχει για την αποδοχή των ebooks η εξασφάλιση του δικαιώματος του χρήστη να διαβάζει ελεύθερα ό,τι θέλει χωρίς δυνατότητα ελέγχου του τι διαβάζει. Οι Βιβλιοθήκες πρέπει επίσης να είναι ιδιαίτερα προσεκτικές στους όρους χρήσης ή στις συμφωνίες αγοράς e-books, καθώς πρέπει να ακολουθούν τις αρχές της ελευθερίας λόγου και σκέψης.

Οι Βιβλιοθήκες θέλουν να εξασφαλίσουν ότι θα έχουν αντίγραφα των ηλεκτρονικών πηγών, οι οποίες θα ενταχθούν στις μόνιμες συλλογές τους για συνεχή χρήση, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τις πρακτικές που προβλέπουν πληρωμές με βάση τη χρήση ή πρόσβαση με ημερομηνία λήξης.

Οι Βιβλιοθήκες χρειάζονται επίσης να έχουν τη δυνατότητα μεταφοράς των ηλεκτρονικού περιεχομένου από ένα μέσο αποθήκευσης σε άλλο, κάθε φορά που θα υπάρχουν αλλαγές της τεχνολογίας.

Πολλές Βιβλιοθήκες αντιμετώπισαν τον κίνδυνο εξαφάνισης των συλλογών τους, επειδή στις συμβάσεις πρόσβασης σε ηλεκτρονική πληροφόρηση είχαν συγκεκριμένους χρονικούς περιορισμούς χρήσης, γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με την επιθυμία των Βιβλιοθηκών για μακροχρόνια πρόσβαση στο περιεχόμενο που έχει αποκτηθεί. Αυτό είναι επίσης ένα από τα θέματα που απασχολούν ιδιαίτερα τις Εθνικές Βιβλιοθήκες, οι οποίες έχουν την ευθύνη διαχείρισης και διάσωσης των κοινωνικών και πολιτιστικών καταγραφών.

Όλα τα παραπάνω μας οδηγούν στην απάντηση του ερωτήματος για το κατά πόσον υπάρχει ρόλος και θέση για τα ψηφιακά βιβλία στις συλλογές των Βιβλιοθηκών.

Το μέλλον των e-books στις συλλογές Βιβλιοθηκών είναι ακόμη αβέβαιο. Πρέπει να υπάρξει σημαντική πρόοδος στα πρότυπα, τις τεχνολογίες και τα μοντέλα διακίνησης και πληρωμών τα οποία εφαρμόζονται στα ηλεκτρονικά βιβλία, καθώς μέχρι τότε οι Βιβλιοθήκες θα εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προβλήματα ένταξης των e-books στις συλλογές τους και στη χρήση τους από τους αναγνώστες τους. Οι προοπτικές για αντικατάσταση των μόνιμων έντυπων συλλογών των Βιβλιοθηκών με ηλεκτρονικές είναι σε κάθε περίπτωση πολύ περιορισμένες.

Η εκτίμησή μου είναι ότι, μέχρις ότου οι εκδότες εξασφαλίσουν το τεχνολογικό και επιχειρηματικό πλαίσιο που θα επιτρέπουν στις Βιβλιοθήκες να διακινούν τα e-books στους αναγνώστες, να τα ζητούν πίσω και να τα δανείζουν σε άλλο αναγνώστη, θα υπάρχει περιορισμένος ρόλος για τα ηλεκτρονικά περιοδικά ως συστατικά των συλλογών των Βιβλιοθηκών. Αυτό βέβαια μπορεί να σημαίνει υψηλότερη χρέωση για τα e-book σε "έκδοση Βιβλιοθήκης" ή τη χρέωση με βάση τέλη κυκλοφορίας ή και τα δύο.

Στην περίπτωση των e-books, που απευθύνονται στη συνηθισμένη αγορά βιβλίου, η απάντησή είναι λιγότερο σαφής. Αν το μοντέλο που θα κυριαρχήσει θα είναι αυτό στο οποίο το e-book θα αποθηκεύεται και θα παραμένει μόνιμα κλειδωμένο σε έναν απλό αναγνώστη από τον προμηθευτή, γεγονός που θα σημαίνει ότι οι Βιβλιοθήκες δε θα μπορούν να το δανείζουν με λειτουργικό τρόπο, οι προοπτικές είναι περιορισμένες, καθώς οι Βιβλιοθήκες θα πρέπει είτε να αγοράζουν έναν αναγνώστη για κάθε e-book (ή μικρό αριθμό e-books) και να δανείζουν τη συσκευή μαζί με το περιεχόμενο ή να διαθέτουν το υλικό για χρήση μόνο εντός της Βιβλιοθήκης με έναν όμοιο τρόπο.

Καλύτερη προοπτική φαίνεται να υπάρχει για τα εξειδικευμένα επιστημονικά ηλεκτρονικά βιβλία, τα οποία απευθύνονται κυρίως στην επιστημονική κοινότητα, καθώς οι δυνατότητες τις οποίες μπορούν να έχουν, όπως για παράδειγμα η λειτουργία τους σε πύλες πληροφόρησης (Portal), τα καθιστούν εξαιρετικά χρήσιμα στην ολοκληρωμένη προσέγγιση ενός επιστημονικού ερευνητικού αντικειμένου.

YouTube

Νέα από το in.gr

We have 1 guest online
Facebook Image
FindUsOnFlickr